Bewijsstuk · Rapport
“Belangrijk voor de beeldvorming over de situatie ter plaatse bij Dutchbat III is de voorlichting van de militaire veiligheidsfunctionaris majoor De Ruyter geweest. Volgens adjudant W. Dijkema leerde deze de klassen tijdens de opleiding dat de bevolking in de enclave uit ‘louter tuig’ bestond. Op de Balkan was het heel anders dan thuis en ‘de Balkan-mens’ werd letterlijk neergezet als ‘de Ander’.” Pagina 1489, de alinea die begint met “Belangrijk voor de beeldvorming”, in deel II, hoofdstuk 8, paragraaf 3, over stereotypen en de opleiding. Het rapport is uitgevuld gezet en breekt woorden aan het regeleinde af; ‘voor-lichting’ en ‘adju-dant’ zijn hier aaneengeschreven. ‘De Balkan-mens’ is de eigen benaming van het rapport voor het stereotype dat het beschrijft.
“Omdat voor de vernietiging van het rolletje zo moeilijk een motief is te vinden in relatie tot wat toen, in juli 1995, bekend was over de inhoud van de foto’s – vooral de lijken speelden als ‘bewijs’ voor oorlogsmisdrijven een rol – is later het vermoeden van een andere grondslag opgekomen. Op het rolletje zaten ook opnamen van het scheiden van mannen en vrouwen en de rol van Dutchbatters daarbij. Dat waren dus uiterst compromitterende foto’s voor Dutchbat, Nederland en vooral voor de verantwoordelijke autoriteiten in het land, die nu juist bezig waren de rol van Dutchbat zo mogelijk nog een beetje glans te laten behouden en het bataljon anders toch als slachtoffer en niet als medeplichtige af te schilderen. Het verdwijnen van die foto’s was volgens die redenering wel degelijk in het belang van de autoriteiten. […] Bij nader inzien is er ook hier toch een ernstig bezwaar. Deze redenering veronderstelt namelijk dat bij de initiatiefnemers van de vernietiging van het fotorolletje bekend was dat er foto’s over de medeplichtigheid van het scheiden van mannen en vrouwen op stonden. Dat is niet erg waarschijnlijk. […] Om dit motief als grondslag te aanvaarden is dus eigenlijk nodig te veronderstellen dat de foto’s door de vernietiger of diens opdrachtgever eerst waren gezien.” Pagina’s 3026 en 3027, uit de bespreking van de motieven in deel IV, hoofdstuk 8, paragraaf 4, over het mislukte fotorolletje. Weggelaten zijn een tussenzin waarin het rapport het ontbreken van directe en concrete aanwijzingen noemt, en de toelichting dat Rutten in zijn gesprekken over wat er op de foto’s stond aanvankelijk geen melding maakte van de scheiding. Het rapport breekt woorden aan het regeleinde af; die afbrekingen zijn hier aaneengeschreven, en een nootcijfer is weggelaten.
“Het fotorolletje van luitenant J.H.A. Rutten heeft nooit foto’s opgeleverd. Nauwgezette reconstructie van de gebeurtenissen op basis van verscheidene onderzoeken vanaf de dag van het mislukken van de ontwikkeling tot zeer recent, leidt tot de conclusie van een menselijke fout als oorzaak daarvan. […] Maar dat alles blijft in het luchtledige hangen bij gebrek aan concrete bewijzen. Tegenover de wel stevig onderbouwde verklaring van menselijk falen houdt deze hypothese van opzettelijke vernietiging dan ook geen stand.” Pagina’s 3027 en 3028, uit de conclusie van deel IV, hoofdstuk 8, paragraaf 4, over het mislukte fotorolletje. Het weggelaten deel bespreekt de verdenking van opzet en de motieven die daarvoor zijn aangevoerd.
Het NIOD-rapport, het officiële onderzoek in kabinetsopdracht naar de val van Srebrenica, vermeldt dat de militaire veiligheidsfunctionaris majoor De Ruyter volgens adjudant W. Dijkema de militairen van Dutchbat III tijdens hun opleiding leerde dat de bevolking van de enclave uit “louter tuig” bestond. Volgens het essay nam deze contra-inlichtingenmajoor het fotorolletje in ontvangst.
Het verslag van het interne MID-onderzoek, gedateerd 12 februari 1999 en ondertekend door majoor R.F.J.H. de Ruijter, beschrijft het interview met Overduyn van 11 februari 1999, waarin zij de mening van haar Casema-collega’s deelde dat Giltay “volledig gestoord” was. Het ombudsmanrapport 1999/507 neemt dat verslag op in het standpunt van de minister. Dat het dezelfde majoor De Ruyter was die haar interviewde, staat in het boek (pp. 60, 67 en 68).
In hetzelfde rapport concludeert het NIOD dat het fotorolletje van luitenant Rutten door een menselijke fout nooit foto’s heeft opgeleverd, en dat de hypothese van opzettelijke vernietiging bij gebrek aan concrete bewijzen geen stand houdt. Op die conclusie steunde de minister van Defensie in 2017 in zijn antwoord aan de Tweede Kamer over het boek. Volgens hetzelfde rapport zaten op het rolletje ook “opnamen van het scheiden van mannen en vrouwen en de rol van Dutchbatters daarbij”. Dat die foto’s een motief waren om het rolletje te vernietigen, achtte het NIOD onwaarschijnlijk: wie het om die reden vernietigde, moest de foto’s eerst hebben gezien. Het rapport maakt geen melding van de aangifte van Giltay uit 2000, waarin hij vastlegde dat de ontwikkeling volgens Overduyn niet was mislukt en dat ze de foto’s zelf zou hebben gezien.
Deze pagina is een bewijsstuk bij het boek De doofpotgeneraal van Edwin Giltay en de bijbehorende website.